“КЕНГАШ ҲАҚИДА“

“КЕНГАШ АЪЗОЛАРИ”

“ДИССЕРТАЦИЯ ҲИМОЯЛАРИ ТЎҒРИСИДА ЭЪЛОНЛАР”
“ДИССЕРТАЦИЯ АННОТАЦИЯЛАРИ”

“АВТОРЕФЕРАТЛАР”

“ТАДҚИҚОТЧИЛАР ТЎҒРИСИДА МАЪЛУМОТ”

“ЯНГИЛИКЛАР”
“КЕНГАШ МОНИТОРИНГИ”

“КЕНГАШ ҲАҚИДА“

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий Аттестация Комиссияси Раёсатининг 1996 йил 29-февраль 35/2 сонли қарори асосида Ўзбекистон Ғўза селекцияси ва уруғчилиги илмий тадқиқот институти ҳузурида фан доктори илмий даражасини олиш учун диссертациялар ҳимояси бўйича Д.020.55.01 рақамли Ихтисослашган кенгаш ташкил қилинган. Ихтисослашган кенгашга 06.01.05-“Селекция ва уруғчилик” ихтисослиги бўйича диссертацияларни ҳимоя учун қабул қилиб олишга рухсат берилган.
Ихтисослашган кенгаш раҳбарияти:
Раис - қишлоқ хўжалиги фанлари доктори Сайдалиев Хакимжон
Илмий котиб – қишлоқ хўжалиги фанлари номзоди Халикова Малохат Бабамурадовна
Ихтисослашган кенгаш манзили:
111218. Тошкент вилояти, Қибрай тумани,
Салор шаҳарчаси, Университет кўчаси, 1-уй.
Ўзбекистон Ғўза селекцияси ва уруғчилиги илмий тадқиқот институти
Тел.: 150-61-36; 150-61-37
www.selection.uz

06.01.05-«Селекция ва уруғчилик» ихтисослигининг қисқача паспорти

I. Ихтисослик формуласи
Селекция - маданий ўсимликларнинг янги навлари ва дурагайларини яратиш услубларини ишлаб чиқиш ва яратиш билан шуғулланувчи фан соҳаси.
Уруғчилик – қишлоқ хўжалик экинларининг юқори сифатли уруғлик ашёсини олиш билан шуғулланувчи фан соҳаси.

II. Тадқиқот йўналишлари
1. Биотехнология усуллари (тўқима, ҳужайра, чангчилар культураси, соматик дурагайлаш, хромосома ва ген инженерияси ва бошқ.), шунингдек сунъий мутагенез, полиплоидия, гаплоидия ва бошқ. усуллар селекция учун бошлағич манба яратиш ва селекция-уруғчилик ишларининг мавжуд усулларини такомиллаштириш мақсадида.
2. Ўсимлик ресурсларини селекция учун муҳим бўлган янги белги ва хусусиятларга эга бўлган шаклларни яратиш мақсадида экологик, анатомо-морфологик, эмбриологик, физиолого-биокимёвий ва цитологик–генетик жиҳатдан ўрганиш ва уларнинг селекция-уруғчилик ишларида самарали қўллашнинг тамойиллари ва усулларини асослаш.
3.Ўсимлик ресурслари-селекция учун бошланғич манба. Янги селекцион манба (дурагайлар, мутантлар, гаплоид, анэуплоид ва полиплоид шакллар, клонлар, инбред линия, стериль ва фертиль аналоглар ҳамда аналитик, синтетик ва гетерозис селекциясининг бошқа компонентлари) ни яратиш ва селекцион-генетик жиҳатдан ўрганиш.
4.Навлар, селекцион ва уруғлик ашёларнинг ҳосилдорлик, мослашувчанлик ва бошқа қимматли хўжалик хусусиятларини баҳолаш усуллари. Навларни экологик-географик ва минтақавий жойлаштириш тамойилларини такомиллаштириш.
5.Дурагайлаш, танлов, тур ичи ва турлараро дурагайлашнинг турли усулларини ишлаб чиқиш ва такомиллаштириш.
6.Навларнинг генетик бир хиллигини сақлаш усуллари. Уруғчилик жараёнида навларнинг асл уруғларини ва кўчатларини ишлаб чиқариш, нав тозалигини сақлаш, нав ва уруғ назорати, уруғнинг (кўчатнинг) ҳосилдорлик ва экиш сифатларини таҳлил қилиш усули ва техникаси. Селекция-уруғчилик тажрибалари агротехникаси.
7. Уруғчилик жараёнининг усуллари, техникаси ва технологик схемаси.

Туташ ихтисосликларга қуйидагилар киради:
03.00.12-«Ўсимликлар физиологияси», 03.00.15–«Генетика», 03.00.16–«Экология», 06.01.01–«Умумий деҳқончилик», 06.01.03-«Агротупроқшунослик ва агрофизика», 06.01.07–«Мевачилик».
III. Илмий даража бериладиган фан соҳалари
Қишлоқ хўжалиги фанлари.
Биология фанлари.

1996 йилдан ҳозиргача ҳимоя қилинган диссертациялар рўйхати

Диссертация ишларини баҳолаш мезонлари

Г.Р.Холмуродованинг 06.01.05-селекция ва уруғчилик ихтисослиги бўйича «Роль конвергентных скрещиваний в создании исходного материала для селекции средневолокнистого хлопчатника» мавзусидаги номзодлик диссертациясига ЎзҒСУИТИ ҳузуридаги Д.020.55.01 Ихтисослашган кенгаш баҳолаш мезонлари

Умумий мезонлар

1. Тақдим этилган иш юзасидан олиб борилган тадқиқотлар республикадаги иқтисодий ислоҳотларнинг устувор йўналишларига мос келади. Чунки унда қўйилган асосий мақсад ғўзада конвергент усулини биринчи маротаба қўллаш асосида ушбу усулнинг самарадорлигини бошқа усуллар билан таққослаган ҳолда аниқлаш, белгиларнинг бойитилган генотипига эга бўлган рекомбинант ўсимликларни ажратиб олишдан иборат бўлиб, якуний натижа сифатида  бир қатор оила ва тизмалар яратилган.

3. Диссертация ишининг тузилиши, таркиби, изланиш йўналишининг маъноси танланган мавзуга ҳамда ЎЗР ОАКнинг “Услубий материаллар тўплами” даги 06.01.05-селекция ва уруғчилик ихтисослиги паспортига тўғри келади (Тошкент, 2005. 202 б.)

Тадқиқотнинг мақсад ва вазифалари, объекти ва предмети бўйича баҳолаш мезонлари
4. Тақдим этилган диссертация иши қўйилган мақсад ва вазифалар доирасида бажарилган. Ишнинг мақсади ва вазифалари унинг долзарблигидан келиб чиққан ҳолда назарий ва амалий аҳамиятга эга. Қўйилган мақсадга эришиш учун тадқиқот манбаи тўғри танланган.

5. Изланишдан кутилган мақсад турли генетик ирсиятга эга ўрта толали ғўза навлари иштирокида турли хил (оддий, мураккаб ва конвергент) чатиштиришлар ўтказиш асосида хўжалик учун қимматли белгиларнинг ирсийланиши ва ўзгарувчанлигини ўзаро таққослаб таҳлил қилиш, ҳамда генетик ва селекцион тадқиқотлар учун конвергент чатиштиришнинг самарадорлигини аниқлаш, ижобий белгилар мажмуасига эга бўлган бошланғич ашё  яратишдан иборат. Тадқиқотлар давомида ушбу қўйилган мақсад ва вазифалар амалга оширилган.

6. Тадқиқот ишида қўйилган вазифалар ўртача мураккаблик даражасига эга.

7.Диссертация ишида мақсад ва вазифаларни амалга ошириш учун лозим бўлган ва мос келадиган манбалар танлаб олинган ва фойдаланилган. Натижада айнан 06.01.05-селекция ва уруғчилик ихтисослигига тўғри келадиган ишончли маълумотлар олинган.

8. Кўпчилик қишлоқ хўжалик экинларида конвергент дурагайлаш услубларини қўллаш асосида хўжалик белгиларининг ижобий мажмуасига эга генетик жиҳатдан бой шакллар ва навлар яратилган. Ғўзада эса, хўжалик учун қимматли белгиларнинг юқори даражадаги ижобий мажмуасига эга бошланғич ашёни яратишда конвергент дурагайлаш услубларини қўллаш масалалари ўрганилмаган. Мазкур изланишларда, биринчи маротаба, ягона тажрибада дурагайлашнинг турли услубларини таққослаб ўрганиш асосида конвергент чатиштиришнинг янги хўжалик учун қимматли белгиларини генетик ўзгарувчанликка эга бўлган рекомбинантларни олишда конвергент чатиштиришнинг самарадорлиги ўрганилган. Шунинг учун, ушбу муаммони ўрганиш ҳам назарий, ҳам амалий  аҳамиятга эгадир.

Тадқиқот услуби ва усуллари бўйича баҳолаш мезонлари

9.Тақдим этилган диссертация иши юқори услубий даражага эга. Ишда селекцион манбани баҳолаш ва ўрганишда кенг қўлланилувчи услублардан фойдаланилган. Дурагайлаш, якка танлов ва белгиларнинг авлоддан авлодга ирсийланишини ўрганиш, лаборатория ва дала тажрибалари таҳлиллари. Олинган натижалар Б.А.Доспехов (1979) услуби бўйича статистик таҳлилдан ўтказилган, доминантлик даражаси S.Wright формуласи бўйича G.M.Beil ва R.E.Atkins (1965) ишларида келтирилган услуб бўйича ҳисобланган. Ушбу усуллар ёрдамида олинган натижалар ўзининг долзарблиги билан республикамиз иқтисодиётининг устувор йўналишларига мос келади.

11.Диссертация ишини бажаришда илмий асосланган тадқиқот ўтказиш услубларидан юқори даражада фойдаланилган. Ушбу услублар маълум бир мақсадни амалга оширишга йўналтирилганлиги билан ўзаро бир-бирини тўлдиради. Ишда ижтимоий тадқиқот усулларидан фойдаланилмаган.

12.Ишда фойдаланилган ахборотлар ишончли ва асосланган. Расмий характердаги статистик маълумотлар, ҳисоботлар ва бошқа манбалардан фойдаланилмаган.

13.Диссертация ишидаги олинган маълумотлар ишончли бўлиб, таҳлил натижалари тўла статистик ишловдан ўтказилган. Ҳар бир бўлим ва параг-рафлар бўйича қилинган хулосалар изланиш натижаларидан келиб чиққан.

Тадқиқотнинг илмий янгилиги бўйича баҳолаш мезонлари

14. Диссертация ишида биринчи маротаба ўрта толали ғўзада конвергент дурагайлаш услубининг самарадорлиги аниқланган. Биринчи маротаба, ғўза селекцияси борасидаги оддий, мураккаб ва конвергент дурагайларнинг хўжалик учун қимматли белгиларини ирсийланиши ва ўзгарувчанлик даражаси ягона тажрибада таққослаб ўрганилган. Конвергент дурагайлаш услуби орқали олинган дурагайларнинг кейинги авлодларида ўрганилган белгиларнинг ота-она навларига нисбатан яхшиланиши, ҳамда айрим белгилар ўртасидаги салбий корреляцияларни бартараф этиш мумкинлиги  аниқланган.

15. Диссертант томонидан олинган натижалар муҳим иқтисодий аҳамиятга эга. Яратилган бошланғич ашёлар асосида навлар яратилса ва ишлаб чиқаришга жорий қилинганда тезпишарлик ва юқори ҳосил етиштириш ҳисобига ҳар гектар майдондан олинадиган иқтисодий фойда ортади. Тезпишарлик эса барча етиштирилган хосилни тез ва сифатли териб олиш имконини беради.

Якуний натижалар бўйича баҳолаш мезонлари

16. Ушбу диссертация тугалланган илмий иш бўлиб, ишдан кўзланган мақсад ва вазифалар тўла бажарилган. Илмий асосланган ва ишни тўла акс эттирувчи хулосалар ва тавсиялар берилган бўлиб, ушбу хулоса ва таклифлар илмий ишнинг мақсадига мос келади. Изланишлар натижалари «Теоретические и практические основы и перспективы развития селекции и семеноводство хлопчатника» (Ташкент, 2002); «Современные проблемы генетики, биотехнологии и селекции растений» номли ёш олимларнинг II хал?аро анжумани  (Харьков, 2003); «Пахтачилик ва дончиликни ривожлантириш муаммолари» (Ташкент, 2004); «Ўзбекистон Республикаси Фан ва техника тараққиётида олима аёлларнинг роли» (Ташкент, 2004); «Эволюционные и селекционные аспекты скороспелости и адаптивности хлопчатника и других сельскохозяйственных культур» (Ташкент, 2005); «Состояние селекции и семеноводства хлопчатника и перспективы ее развития» (Ташкент, 2006); «Тупроқ унумдорлигини оширишнинг илмий ва амалий асослари» (Ташкент, 2007); «Современное состояние селекции и семеноводства хлопчатника, проблемы и пути их решения» (Ташкент, 2007) каби республика ва халқаро илмий-амалий анжуманларда муҳокама қилинган.

Нашр этилган ишлар бўйича баҳолаш мезонлари

17. Тақдим этилган диссертация иши юзасидан муаллиф томонидан 14 та илмий мақола, шундан 2 таси республика журналларида чоп этилган. Илмий ишда ёритилган масалалар, келтирилган хулосалар ва амалиётга тавсиялар илмий асосланган, кенг тажриба ва замонавий услублар билан тасдиқланган. Мақолаларда диссертация мавзуси етарлича қамраб олинган, устувор йўналишлар кўрсатиб берилган ва уларнинг ечимига қаратилган масалалар ёритилган.

Натижаларни жорий қилиниши бўйича баҳолаш мезонлари

19. Тезпишар, маҳсулдор, вилтга чидамли,  ҳамда тола чиқими ва сифати  юқори Л-7966, Л-214/05; СС-896/05; СС-896/28; СС-991/05; СС-991/09; КС-1/05; КС-1/08; КС-1/18; КС-1/35; КС-1/51; КС-1/77 тизмалар ва оилалар ажратиб олиниб, амалий ғўза селекцияси учун тавсия этилган.

22. Илмий      тадқиқот иши натижасида олинган натижалар унинг ижтимоий характерини очиб беради. Яратилган навларни ишлаб чиқаришга жорий қилинганда юқори ҳосил етиштириш ҳисобига ҳар гектар майдондан олинадиган ҳосилнинг ортиши ундан олинадиган иқтисодий самарадорликни ҳам оширади. Тезпишарлик эса барча етиштирилган ҳосилни тез ва сифатли териб олиш имконини беради. Бу эса аҳолининг турмуш даражасини яхшилаш омилларидан биридир.

Техник мезонлар

25. Иш ОАК талаблари бўйича расмийлаштирилган. Автореферат ўз мазмунига кўра диссертацияга мос келади. Диссертация иши аниқ ва равон тилда ёзилган. Диссертация ва автореферат ОАКнинг диссертацияларни ёзишга доир техник талаблари бўйича расмийлаштирилган.

“КЕНГАШ АЪЗОЛАРИ”

“ДИССЕРТАЦИЯ ҲИМОЯЛАРИ ТЎҒРИСИДА ЭЪЛОНЛАР”

Умарова Мастурахон Муйдинбоевна: «Ўзбекистонни суғориладиган ерларида юмшоқ ва қаттиқ буғдой селекцияси учун бошланғич манба яратиш»  (06.01.05) - Ўзбекистон Ғўза селекцияси ва уруғчилиги илмий-тадқиқот институти (111218, Тошкент вилояти, Қибрай тумани, Салор ш-часи, Университет кўч., 1. Тел.: 63-89-69, факс: 150-61-37)  (диссертация ўзбек тилида)

Илмий раҳбар: Ғ.Қ.Қурбонов

Иш бажарилган ташкилот: Тошкент давлат аграр университети
Оппонентлар: Т.Ходжакулов, Ҳ.Н.Атабаева
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Пахтачилик илмий-тадқиқот институти

Ишнинг мақсади юмшоқ ва қаттиқ буғдой турлари ва янги коллекцион намуналарини ўрганиш асосида селекция учун қимматли белги ва хусусиятларга эга бўлган янги бошланғич манбаларни ажратиш ва уларни амалий селекцияга ва ишлаб чиқаришга учун тавсия этишдан иборат.
Диссертация ишида илк бор Ўзбекистон Ўсимликшунослик илмий-тадқиқот институтининг жаҳон коллекциясидан олинган юмшоқ ва қаттиқ буғдойнинг 695 та янги нав намуналарининг ҳамда Triticum L. туркумининг 25 турига хос 160 та нав намуналарининг қимматли хўжалик ва биологик белги ва хусусиятлари ўрганилиб, амалий селекцияга бошланғич манба сифатида фойдаланишга тавсия қилинган. Тетраплоид ва гексаплоид турлар ўртасида чатиштириш ўтказилиб, турлараро дурагайларнинг F1 ва F2 авлодларида қимматли хўжалик ва биологик белгиларнинг ирсийланиш жараёни ўрганилган.
Олиб борилган тадқиқотлар натижасида совуққа, қурғоқчиликка, иссиққа, ётиб қолишга, касалликларларга чидамлилилиги, 1000 та дон вазни,  ҳосилдорлиги ва дон сифати юқорилиги бўйича танлаб олинган юмшоқ буғдойнинг 66 та ва қаттиқ буғдойнинг 11 та нав намуналари Республикамизнинг турли илмий ташкилотларига селекция жараёнларида бошланғич манба сифатида қўллаш учун тавсия этилган.
Аналитик селекция усули билан яратилган 4 та юмшоқ ва 1 та қаттиқ буғдой навлари рақобат нав синовидан ўтмоқда.

“ДИССЕРТАЦИЯ АННОТАЦИЯЛАРИ”

Қишлоқ хўжалик фанлари номзоди илмий даражасига талабгор М.М.Умарованинг 06.01.05-селекция ва уруғчилик ихтисослиги бўйича «Ўзбекистонни суғориладиган ерларида юмшоқ ва қаттиқ буғдой селекцияси учун бошланғич манба яратиш» мавзусидаги диссертациясининг қисқача мазмуни

Таянч (энг муҳим) сўзлар: Бошланғич манба, жаҳон коллекцияси, нав намуналари, буғдой турлари, юмшоқ ва қаттиқ буғдой, дурагай комбинациялар, ирсийланиш, ётиб қолишга ва касалликларга чидамлилик, вегетеция даври, тезпишарлик, дон сифати, маҳсулдорлик, ҳосилдорлик.
Тадқиқот объектлари: Буғдойнинг жаҳон коллекциясидан олинган янги 695 та намунаси, турларга мансуб 160 намуна ва 14 та дурагай комбинациялари.
Ишнинг мақсади: Буғдойнинг жаҳон коллекциясидан олинган намуналарни ўрганиш асосида юмшоқ ва қаттиқ буғдой селекцияси учун қимматли белги ва хусусиятларга эга бўлган донорларни аниқлаш, улар асосида янги бошланғич манбаларни яратиш ва  амалий селекцияга тавсия қилишдан иборат.
Тадқиқот усули: Лаборатория ва дала тажрибалари таҳлиллари, биометрик ўлчовлар, физиологик, биокимёвий ва статистик таҳлиллар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Диссертация ишида илк бор Ўзбекистон Ўсимликшунослик илмий-тадқиқот институтининг жаҳон коллекциясидан юмшоқ ва қаттиқ буғдойнинг 695 та янги нав намуналарини, Triticum L. туркумининг 25 турига хос 160 та нав намуналарини қимматли хўжалик ва биологик белги ва хусусиятларини ўрганилиб, амалий селекцияга бошланғич манба сифатида фойдаланишга тавсия қилинди. Турлараро чатиштириш ўтказилиб, турлараро дурагайларнинг F1 ва F5 авлодларида қимматли хўжалик ва биологик белгиларнинг ирсийланиш жараёни ўрганилди.
Амалий аҳамияти: Олиб борилган тадқиқотлар натижасида совуққа, қурғоқчиликка, иссиққа, ётиб қолишга, касалликларларга чидамлилилиги, ҳосилдорлиги ва дон сифати юқорилиги бўйича танлаб олинган юмшоқ буғдойнинг 66 та ва қаттиқ буғдойнинг 11 та нав намуналари Республикамизнинг турли илмий ташкилотларига селекция жараёнларида бошланғич манба сифатида қўллаш учун тавсия этилди..
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Тезпишарлиги, совуққа, қурғоқчиликка, иссиққа, ётиб қолишга, касалликларларга чидамлилилиги, бошоқ узунлиги, бир бошоқдаги донлар сони ва оғирлиги, 1000 дона дон вазни, ҳосилдорлиги ва дон сифати юқори бўлган намуналардан селекция жараёнида бошланғич манба сифатида илмий муассасаларда фойдаланилмоқда. Аналитик селекция усули билан яратилган 4 та юмшоқ ва 1 та қаттиқ буғдой навлари рақобат  нав синовидан ўтмоқда.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси: Селекция, уруғчилик, ўсимликшунослик.          

“АВТОРЕФЕРАТЛАР”

“ТАДҚИҚОТЧИЛАР ТЎҒРИСИДА МАЪЛУМОТ”

Исми, фамилияси, отасининг исми – Умарова Мастура Мўйдинбоевна;
Туғилган йили - 1977 йил 13 март;
Туғилган жойи – Наманган вилояти Учқурғон тумани;
Миллати – ўзбек;
Ижтимоий келиб чиқиши – ишчи;
Таълим шакли – аспирантура;
Маълумоти – олий;
Иш жойи - Тошкент давлат аграр университети Қишлоқ хўжалик экинлари генетикаси, селекцияси ва уруғчилиги кафедраси;
Вазирлик, идора – ЎзҚСХВ, ЎзРҚХИИЧМ;
Лавозими – ассистент
Иш стажи – 13 йил;
Диссертация мавзуси - Ўзбекистонни суғориладиган ерларида юмшоқ ва қаттиқ буғдой селекцияси учун бошланғич манба яратиш;
Ихтисослик шифри ва номи - 06.01.06-“Селекция ва уруғчилик”;
Фан соҳаси - қишлоқ хўжалиги;
Диссертация қайси тилда ёзилган – ўзбек;
Илмий раҳбари – қ.х.ф.д., проф. Ғ.Қ.Қурбонов;
Иш бажарилган ташкилот – Тошкент  давлат аграр университети;
Ихтисослашган кенгаш шифри - Д.020.55.01;
Семинардан ўтган ташкилотлар - СЕҒДЎИТИ, 29.10.07. 12-сонли баённома;
ЎзМУ, 05.11.07. 5-сонли баённома;
Экспертлар - қ.х.ф.д., проф. И.В.Массино;  б.ф.д. А.Султанов;
Расмий оппонентлари – қ.х.ф.д., проф. Т.Ходжакулов, қ.х.ф.д., проф. Х.Н.Атабаева;
Етакчи ташкилот - Ўзбекистон Пахтачилик илмий-татқиқот институти;
Чоп этилган илмий ишлари – 11 та;
Қаерда чоп этилган – Ўзбекистон, Қозоғистон;
Чоп этилган вақти - 2000-2006 йй.;
Журнал, тўплам -  Ўзбекистон аграр фани хабарномаси, тезислар.

“ЯНГИЛИКЛАР”

“КЕНГАШ МОНИТОРИНГИ”

Ҳужжатлари дастлабки экспертиза ва ҳимоя учун қабул қилинган ишлар